Không khoảng trống trong công tác phòng chống dịch bệnh và chăm sóc sức khỏe

Hợp nhất tỉnh để mở ra không gian phát triển mới, tạo thêm động lực và nguồn lực mới cho đất nước là một bước đi cần thiết trên hành trình đưa Việt Nam tiến vào kỷ nguyên phát triển, hùng cường và thịnh vượng, đồng thời đặt ngành Y tế trước yêu cầu tổ chức lại toàn bộ hệ thống trên một địa bàn rộng hơn. Trong sự thay đổi ấy, có một nhiệm vụ không thể chờ đợi đến khi bộ máy hoàn tất việc sắp xếp: giám sát dịch bệnh phải được duy trì liên tục, thông tin phải được kết nối và không để bất kỳ địa bàn nào trở thành khoảng trống trong mạng lưới phòng, chống dịch và chăm sóc sức khoẻ.

KỲ 1: GIỮ VỮNG CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG DỊCH TRÊN MỘT

ĐỊA BÀN MỚI

Những ngày đầu bước vào quá trình hợp nhất, công việc tại Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Tuyên Quang vẫn diễn ra như thường lệ. Những báo cáo dịch bệnh được cập nhật, thông tin từ cơ sở được tiếp nhận, các chương trình tiêm chủng, giám sát bệnh truyền nhiễm, xét nghiệm và phòng, chống véc-tơ luôn được triển khai theo kế hoạch. Chỉ có điều, phía sau những công việc vốn đã quen thuộc ấy là một khối lượng nhiệm vụ lớn hơn khi phạm vi quản lý được mở rộng.

Với những người làm công tác y tế dự phòng, đây không đơn thuần là việc đưa hai đơn vị về chung một đầu mối. Trước hợp nhất, CDC Tuyên Quang và CDC Hà Giang có những hệ thống quản lý, cơ sở dữ liệu và phương thức tổ chức công việc riêng, được hình thành trong nhiều năm và gắn với những đặc điểm dịch tễ của từng địa phương. Khi trở thành một tỉnh, những hệ thống ấy phải được kết nối, những dữ liệu cần thiết phải được rà soát, chuẩn hóa để phục vụ cho một mạng lưới giám sát chung.

Dữ liệu không đơn giản là cộng hai con số

Cán bộ y tế phối hợp cùng địa phương tổ chức truyền thông thay đổi hành vi phòng chống dịch bệnh, phòng chống bệnh truyền nhiễm

Công việc bắt đầu từ những phần việc rất cụ thể. Cán bộ chuyên môn phải rà soát, đối chiếu thông tin về tình hình bệnh truyền nhiễm, lịch sử các ổ dịch, tiêm chủng, nhóm dân cư nguy cơ, đặc điểm môi trường và những khu vực có nguy cơ phát sinh véc-tơ truyền bệnh. Có những dữ liệu cần cập nhật lại, có những thông tin phải kiểm tra với cơ sở để bảo đảm tính chính xác trước khi đưa vào hệ thống chung.

Đối với y tế dự phòng, những dữ liệu ấy không chỉ phục vụ báo cáo. Đó là cơ sở để đánh giá nguy cơ, xác định địa bàn cần ưu tiên và chủ động xây dựng phương án phòng bệnh.

Địa giới hành chính có thể thay đổi, tên gọi của một địa bàn có thể thay đổi, nhưng virus thì không thay đổi theo những đường ranh giới ấy. Những ổ dịch từng xuất hiện, những khu vực có nguy cơ cao vẫn tiếp tục là những yếu tố cần được theo dõi trong hệ thống giám sát dịch tễ. Những đặc điểm về dân cư, điều kiện sinh hoạt, môi trường hay tập quán của cộng đồng vẫn phải được tính đến khi xây dựng phương án phòng bệnh.

Tổ chức phun hoá chất xử lý môi trường, giám sát véc-tơ phòng bệnh

Từ vùng cao, vùng biên giới đến những khu vực trung du và vùng thấp, tỉnh Tuyên Quang mới có điều kiện tự nhiên và dân cư đa dạng. Mỗi khu vực đặt ra những yêu cầu khác nhau đối với công tác y tế dự phòng. Ở vùng cao, địa hình chia cắt và dân cư phân bố không tập trung khiến việc tiếp cận cộng đồng, duy trì tiêm chủng và giám sát bệnh truyền nhiễm gặp không ít khó khăn. Những khu vực biên giới lại có những yếu tố dịch tễ cần được theo dõi riêng. Trong khi đó, tại các khu vực vùng thấp, nguy cơ các bệnh truyền nhiễm theo mùa, trong đó có sốt xuất huyết, luôn đặt ra yêu cầu chủ động giám sát véc-tơ và xử lý môi trường.

Đào tạo tập huấn nâng cao năng lực về phòng chống bệnh truyền nhiễm cho cán bộ y tế cơ sở

Nếu trước đây mỗi CDC tập trung vào địa bàn của mình thì nay cán bộ chuyên môn phải nhìn thấy toàn bộ bức tranh dịch tễ của tỉnh. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cách tổ chức công việc, nhưng quan trọng hơn là sự thay đổi trong tư duy quản lý. Không thể tiếp tục nhìn địa bàn theo ranh giới cũ mà phải từng bước hình thành cách tiếp cận chung, trong đó mỗi nguy cơ dịch bệnh được xem xét trong mối liên hệ với toàn tỉnh.

Kinh nghiệm không mất đi sau hợp nhất

Trong quá trình ấy, một nguồn lực rất quan trọng được phát huy chính là kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ. Những người từng công tác lâu năm tại Hà Giang có hiểu biết sâu về địa bàn, cộng đồng và những vấn đề y tế đặc thù của vùng cao, vùng biên giới. Trong khi đó, cán bộ Tuyên Quang có những kinh nghiệm riêng được tích lũy qua quá trình triển khai các chương trình y tế dự phòng tại địa phương.

Khi hai đội ngũ cùng làm việc, những kinh nghiệm đó không còn chỉ phục vụ cho từng địa bàn riêng biệt mà trở thành nguồn lực chung. Người biết địa bàn hỗ trợ người chưa quen địa bàn; người có kinh nghiệm ở một lĩnh vực chia sẻ cách làm với đồng nghiệp; những khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai được trao đổi để tìm phương án phù hợp.

Đây là phần việc ít xuất hiện trong các báo cáo, nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với quá trình hợp nhất. Bởi một hệ thống chỉ thực sự được hợp nhất khi con người trong hệ thống đó có thể làm việc cùng nhau.

Dịch bệnh không chờ bộ máy hoàn thiện

Trong quá trình sắp xếp tổ chức, có những công việc có thể thực hiện từng bước, nhưng giám sát dịch bệnh thì không thể chờ.

Một thông tin về ca bệnh nghi ngờ vẫn phải được tiếp nhận và xác minh. Một mẫu bệnh phẩm vẫn phải được xử lý. Khi xuất hiện nguy cơ dịch bệnh, lực lượng chuyên môn vẫn phải đánh giá tình hình và triển khai các biện pháp cần thiết.

Vì vậy, song song với việc sắp xếp tổ chức, CDC phải bảo đảm các hoạt động chuyên môn không bị gián đoạn. Các đầu mối báo cáo tiếp tục được duy trì, các khoa, phòng thực hiện nhiệm vụ theo chức năng, cán bộ chuyên môn phối hợp với cơ sở để xử lý những vấn đề phát sinh.

Trong công việc ấy, vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng được thể hiện bằng việc tập trung vào nhiệm vụ chính trị, giữ vững đoàn kết, phát huy trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và bảo đảm hoạt động chuyên môn được duy trì trong mọi hoàn cảnh.

Đối với người làm y tế dự phòng, đó là yêu cầu rất cụ thể. Bởi phía sau mỗi thông tin dịch bệnh là sức khỏe của một cộng đồng và đôi khi là nguy cơ đối với cả một địa bàn nếu không được phát hiện, xử lý kịp thời.

Một tỉnh mới cần một hệ thống y tế dự phòng phù hợp với quy mô mới. Nhưng hệ thống ấy không thể bắt đầu từ con số không. Nó phải được xây dựng trên nền tảng những gì hai địa phương đã có, từ dữ liệu, kinh nghiệm chuyên môn đến đội ngũ cán bộ đã nhiều năm bám cơ sở.

Và phía trước vẫn còn một câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để từ một hệ thống được kết nối có thể hình thành một hệ thống mạnh hơn, chủ động hơn và gần dân hơn?

KỲ 2: TỪ HỢP NHẤT ĐẾN SỨC MẠNH

Nếu giữ cho hệ thống phòng, chống dịch không bị gián đoạn là yêu cầu trước mắt, thì xây dựng một hệ thống y tế dự phòng mạnh hơn sau hợp nhất mới là mục tiêu lâu dài. Điều đó không chỉ phụ thuộc vào công nghệ hay cơ cấu tổ chức, mà trước hết nằm ở con người – những cán bộ vẫn ngày ngày đi cơ sở, đến với người dân và xử lý những nguy cơ dịch bệnh từ khi còn rất sớm.

Một báo cáo có thể cho biết một khu vực đang có nguy cơ, nhưng để hiểu vì sao nguy cơ xuất hiện lại cần người đi thực tế. Một con số về tỷ lệ tiêm chủng có thể cho biết nơi nào còn thấp, nhưng để tìm nguyên nhân và vận động người dân cần cán bộ cơ sở đến từng hộ gia đình. Một thông tin về ca bệnh nghi ngờ chỉ thực sự có giá trị khi được xác minh và xử lý kịp thời.

Vì vậy, dù tổ chức bộ máy có thay đổi thế nào, những chuyến đi cơ sở vẫn là một phần không thể thiếu của y tế dự phòng.

Sau hợp nhất, nhiều cán bộ có thêm những địa bàn mới phải tiếp cận. Với những người trước đây chủ yếu công tác tại Tuyên Quang, các xã vùng cao, vùng biên giới thuộc địa bàn Hà Giang cũ là những nơi cần thêm thời gian để tìm hiểu. Ngược lại, những cán bộ từng làm việc tại Hà Giang cũng phải thích nghi với cách tổ chức và phương thức phối hợp mới.

Có những chuyến đi mất nhiều giờ vì địa hình chia cắt. Có những bản nằm xa trung tâm, việc tiếp cận người dân cần sự hỗ trợ của cán bộ địa phương. Có những trường hợp phải kết hợp nhiều lực lượng mới có thể hoàn thành việc điều tra, lấy mẫu, rà soát người tiếp xúc hoặc tuyên truyền phòng bệnh.

Tích hợp Sổ sức khoẻ điện tử trên VNeID để thay thế sổ giấy khi khám, chữa bệnh

Trong những tình huống ấy, kinh nghiệm của cán bộ địa phương cũ trở nên rất quý.

Người biết đường dẫn đường. Người hiểu cộng đồng hỗ trợ cách tiếp cận. Người biết phong tục, tập quán giúp đồng nghiệp giải thích cho người dân dễ hiểu hơn. Sự phối hợp ấy cho thấy một điều sau hợp nhất, những kinh nghiệm của từng địa phương không mất đi mà đang được sử dụng trong một hệ thống rộng lớn hơn.

Đảng viên đi trước từ những việc cụ thể

Trong những chuyến đi cơ sở, vai trò nêu gương của đảng viên không nằm ở những lời nói lớn lao mà được thể hiện bằng chính công việc hằng ngày. Khi có nhiệm vụ khó, đảng viên phải sẵn sàng nhận trước. Khi cơ sở cần hỗ trợ, phải có mặt. Khi địa bàn xa, điều kiện đi lại khó khăn, vẫn phải tìm cách hoàn thành nhiệm vụ.

Đối với người dân, có thể họ không biết cán bộ nào là đảng viên, ai giữ chức vụ gì. Nhưng họ biết cán bộ y tế có đến với mình hay không, có giải thích cho mình hiểu hay không và sau khi xử lý một vấn đề có tiếp tục quay lại hay không.

Vì thế, sự nêu gương trong ngành Y tế trước hết phải được thể hiện bằng hiệu quả công việc và tinh thần trách nhiệm với người dân. Đó cũng là cách để công tác xây dựng Đảng gắn với nhiệm vụ chuyên môn, để nghị quyết không chỉ dừng lại trong các cuộc họp mà được chuyển thành những việc cụ thể ở từng khoa, phòng và từng địa bàn.

Phòng bệnh bắt đầu từ cộng đồng

Tổ chức tiêm chủng mở rộng phòng chống các bệnh truyền nhiễm

Để giảm nguy cơ dịch bệnh, ngành Y tế không thể chỉ tập trung vào điều trị người bệnh. Công việc phải bắt đầu từ môi trường sống của cộng đồng, từ việc phát hiện và xử lý các ổ bọ gậy, tuyên truyền để người dân chủ động loại bỏ những vật dụng có thể chứa nước, phối hợp vệ sinh môi trường và triển khai các biện pháp xử lý tại những khu vực có nguy cơ.

Cán bộ y tế cung cấp chuyên môn, chính quyền địa phương tổ chức triển khai, các đoàn thể vận động hội viên, đoàn viên và người dân cùng tham gia.

Một gia đình đậy kín dụng cụ chứa nước có thể chỉ là một việc nhỏ. Nhưng khi cả khu dân cư cùng thực hiện, hiệu quả phòng bệnh sẽ khác hẳn. Đó cũng là lý do ngành Y tế ngày càng phải coi truyền thông và vận động cộng đồng là một phần quan trọng của công tác dự phòng.

Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người

Cùng với con người, chuyển đổi số sẽ là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh trên địa bàn mới. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, ứng dụng bản đồ số, nâng cao chất lượng báo cáo trực tuyến sẽ giúp cán bộ có điều kiện theo dõi tình hình dịch bệnh trên phạm vi rộng hơn, đồng thời hỗ trợ việc xác định khu vực nguy cơ và phân bổ nguồn lực.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế cán bộ. Một bản đồ dịch tễ chỉ có giá trị khi dữ liệu phía sau được cập nhật chính xác. Một hệ thống cảnh báo chỉ phát huy tác dụng khi có lực lượng đủ năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin. Và cuối cùng, dù công nghệ phát triển đến đâu, khi một ổ dịch xuất hiện ở một bản vùng cao, vẫn cần những người cán bộ trực tiếp đến địa bàn.

Vì thế, xây dựng hệ thống mới phải đi cùng với xây dựng đội ngũ. Đúng người, đúng việc, phát huy đúng chuyên môn và kinh nghiệm của từng cán bộ sẽ là yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động của hệ thống sau hợp nhất.

Hợp nhất để mạnh hơn

Có thể mất nhiều thời gian để một bộ máy mới vận hành thật sự ổn định. Nhưng nếu nhìn xa hơn những thay đổi trước mắt, quá trình hợp nhất cũng mở ra cơ hội để ngành Y tế tổ chức lại nguồn lực, chuẩn hóa quy trình, kết nối dữ liệu và phát huy những kinh nghiệm tốt của cả hai địa phương.

Một hệ thống lớn hơn không có nghĩa là mọi thứ sẽ tự nhiên tốt hơn. Muốn mạnh hơn phải biết tổ chức lại, phải khắc phục những điểm còn chồng chéo, phải xác định rõ trách nhiệm và quan trọng nhất là phải giữ được sự đoàn kết trong đội ngũ.

Xây dựng một tập thể thống nhất, trong đó cán bộ không phân biệt “người cũ”, “người mới”, địa bàn cũ hay địa bàn mới; mọi người cùng hướng đến một nhiệm vụ chung là bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Sau cùng, người dân không quan tâm hệ thống được tổ chức thành bao nhiêu đầu mối. Điều họ cần là khi có dịch bệnh, ngành Y tế có mặt; khi có nguy cơ, người dân được cảnh báo; khi cần tiêm chủng, trẻ em được tiếp cận; khi ở vùng sâu, vùng xa, họ vẫn nhận được sự quan tâm như những nơi thuận lợi hơn.

Địa giới hành chính có thể thay đổi, tên gọi của một địa bàn có thể thay đổi và bộ máy cũng sẽ tiếp tục được hoàn thiện. Nhưng nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe nhân dân thì không thay đổi. Với những người làm y tế dự phòng, điều đó có nghĩa là tiếp tục đi trước một bước, phát hiện nguy cơ từ sớm, xử lý ngay từ cơ sở và không để bất kỳ địa bàn nào bị bỏ lại phía sau.

Khi địa giới đã thay đổi, điều cần được giữ nguyên chính là trách nhiệm đối với sức khỏe của nhân dân.